Urban

ภาควิชาวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม           คณะวิทยาศาสตร์           มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์           


................

 

........................................................................

 

 


  ความสำคัญของการศึกษา “เมือง”  

  แนวโน้มของการเติบโตใหญ่ของเมืองต่าง ๆ มีปรากฏการณ์ของปัญหาเมืองเพิ่มขึ้นเป็นเงาตามตัว อาทิ การขยายตัวของชุมชนแออัด ความหนาแน่นของประชากรต่อพื้นที่เพิ่มขึ้น การขนส่งมวลชนมีประสิทธิภาพด้อย ชานเมืองขยายตัวอย่างไม่เป็นระบบ ค่าใช้จ่ายด้านสวัสดิการสูงขึ้น ความหลากหลายของการดำรงชีวิตในสังคมมากขึ้นควบคู่ไปกับความรุนแรงของความขัดแย้งทางสังคมและอาชญากรรม มลภาวะเป็นพิษทั้งทางน้ำและในอากาศเข้มข้นขึ้น และปัญหาภาวะกดดันในด้านการบริหารการคลังของหน่วยการปกครองชุมชนเมืองต่าง ๆ จากปรากฏการณ์ของปัญหาเมืองต่าง ๆ

ในกรณีของประเทศที่กำลังพัฒนาไปสู่ความเป็นประเทศอุตสาหกรรม ปัญหาของกระบวนการเกิดเป็นเมืองและเติบโตของเมือง โดยเฉพาะกรุงเทพมหานครได้กลายเป็นปัญหาหลักประการหนึ่งของการพัฒนาประเทศและมีลักษณะพลวัตค่อนข้างสูง หลังจากที่ได้ตระหนักถึงความสำคัญของปัญหาเมืองและระบบชุมชนเมืองที่อยู่ในภาวะไม่สมดุล สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สคช.) ได้ระบุปัญหาเมืองไว้ในแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติอย่างต่อเนื่อง ตั้งแต่แผนฯ ฉบับที่ 4 (2520-2524) โดยแสดงให้เห็นว่า ลักษณะการขยายตัวของ ระบบเศรษฐกิจและสังคมตลอดจนการเพิ่มของประชากรที่ผ่านมาได้สร้างสมปัญหาเกี่ยวกับระบบชุมชนระดับเมือง และปัญหาในกรุงเทพมหานครทวีมากขึ้นเป็นลำดับ

            สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติตระหนักถึงความสำคัญของปัญหาเมืองและกระบวนการเกิดเป็นเมือง ดังนั้นในปี พ.ศ. 2534 จึงได้กำหนดแนวนโยบายในการพัฒนาเมืองเพื่อเป็นพื้นฐานขึ้น

            หลังจากที่ได้มีการดำเนินการตามแผนพัฒนาฯ ฉบับที่ 6 (พ.ศ. 2530-2534) ได้ 4 ปี ประเทศประสบความก้าวหน้าทางเศรษฐกิจควบคู่ไปกับการเติบโตของกระบวนการเกิดเป็นเมืองของชุมชนเมืองต่าง ๆการขยายตัวของชุมชนเมืองมีผลกระทบต่อการเปลี่ยนแปลงของระบบเศรษฐกิจเมืองและสังคมอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในบริเวณกรุงเทพมหานครและปริมณฑล และเมืองต่าง ๆ ทั่วประเทศ

ผลกระทบของการเกิดเป็นเมืองภายในบริบทของกรุงเทพมหานครเป็นที่แน่ชัดว่า มิได้จำกัดอยู่ภายในขอบเขตพื้นที่ 5 จังหวัดปริมณฑล คือ นนทบุรี ปทุมธานี สมุทรปราการ สมุทรสาคร และนครปฐม เท่านั้น แต่การเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจได้กระจายออกไปจากปริมณฑลดังกล่าวไปสู่พื้นที่จังหวัดใกล้เคียงด้วย โดยครอบคลุมพื้นที่อยุธยาและสระบุรีทางด้านเหนือ ราชบุรี และเพชรบุรี ทางด้านตะวันตก และตลอดแนวพื้นที่บริเวณชายฝั่งทะเลตะวันออก คือ ชลบุรี ฉะเชิงเทรา และระยอง

ดังนั้น สำหรับการพัฒนาเมืองและระบบชุมชนเมือง จึงมีความจำเป็นที่จะต้องตรวจสอบและระบุแบบแผนของการพัฒนาและบทบาทของระบบชุมชนเมืองที่เหมาะสมกับการขยายฐานเศรษฐกิจเมือง (urban economic bases) โดยเฉพาะอย่างยิ่งการขยายฐานจากกรุงเทพมหานครและปริมณฑลไปสู่แหล่งที่ตั้งเศรษฐกิจใหม่ที่กระจายไปสู่เมืองหลักในภูมิภาคและเมืองชายแดนในที่สุด

เมื่อปี พ.ศ. 2534 การศึกษาระบบการบริหารการพัฒนาเมืองพบว่า การจัดระบบการบริหารการพัฒนาเมือง ตั้งอยู่บนพื้นฐานของแนวคิดเกี่ยวกับกระบวนการเกิดเป็นเมือง หน่วยงานที่ทำหน้าที่ในการกำหนดแนวนโยบายการบริหารการพัฒนาเมือง คือ คณะอนุกรรมการวางแผนพัฒนาเมือง ของคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ พิจารณาว่าควรจะเป็นคณะกรรมการพัฒนาพื้นที่ภาคมหานคร (Extended Bangkok Metropolitan Region Committee) ซึ่งรับผิดชอบต่อการวางแผนพัฒนาพื้นที่ที่กว้างขวางกว่าพื้นที่กรุงเทพมหานครและปริมณฑล ซึ่งเดิมเป็นความรับผิดชอบของคณะกรรมการพัฒนากรุงเทพมหานครและปริมณฑล 


  ทฤษฎีระบบและกระบวนการ (System & Process Theory) 

              ในกระบวนการเกิดเป็นเมือง และสภาพของเมืองนั้นมีความเกี่ยวข้องกับเรื่องของผู้คน (People) และพฤติกรรมของผู้คน (Human Behavior) ตลอดจนวัฒนธรรม (Culture) อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ และในเรื่องของพฤติกรรมของคนนั้นย่อมมีความเกี่ยวข้องกับกระบวนการ (Process) ต่าง ๆ ที่มีความสัมพันธ์กันเป็นระบบ (System) ดังนี้คือ 

§         กระบวนการทางเศรษฐกิจ (economic process)

§         กระบวนการทางสังคม (social process)

§         กระบวนการทางการเมือง (political process)

§         กระบวนการทางจิตวิทยา (psychological process) 

ซึ่งกระบวนการเหล่านี้ประสานสัมพันธ์เข้ากันเป็นค่านิยม (values) ในพื้นที่หนึ่ง ๆ ของกระบวนการเกิดเป็นเมือง 

  1. กระบวนการทางเศรษฐกิจในการเกิดเป็นเมือง (Economic Process)

  ในกระบวนการทางเศรษฐกิจนั้นสิ่งที่มีความสำคัญยิ่ง ได้แก่ การแลกเปลี่ยน (exchange) และสิ่งอำนวยประโยชน์ (utility) หรือสินค้าที่อาจจะวัดออกมาเป็นตัวเงินได้หรือวัดเป็นตัวเงินไม่ได้ นอกจากนี้ยังเกี่ยวข้องกับเรื่องของอุปสงค์ (demand) และอุปทาน (supply) ของสินค้าและบริการสำหรับประชาชน ในกระบวนการทางเศรษฐกิจนั้น ยังเกี่ยวข้องกับบทบาทของระยะทาง (role of distance) ที่เข้ามาอธิบายถึงความสัมพันธ์ของผู้ผลิตและลูกค้า เพราะในระยะทางที่ห่างไกลออกไปจากแหล่งผลิตย่อมจะมีสินค้าน้อยลงหรือหาได้ยากขึ้น

หากจะกล่าวถึงจุดศูนย์กลางของการค้าในชุมชนเมือง (central places) ซึ่งจะให้บริการแก่ชุมชนและแหล่งที่ไกลออกไปศูนย์กลางเช่นนี้จะมีอยู่ในชุมชนเมืองทุกระดับตั้งแต่หมู่บ้าน เมือง เมืองใหญ่ เมืองศูนย์กลางภาคและมหานครที่เรียกว่า CBDs (central business districts)ซึ่งจะมีลักษณะที่สำคัญคือ

1.       เป็นพื้นที่ที่ใช้ประโยชน์ในทีดินอย่างมาก

2.       เป็นพื้นที่ที่ได้รับการพัฒนาในทางแนวดิ่ง (vertical development) มากกว่าการขยายพื้นที่ออกไปทางแนวราบ

3.       เป็นพื้นที่ที่เต็มไปด้วยผู้คนสัญจรไปมาแต่จะเป็นแหล่งที่พักอาศัยเพียงเล็กน้อย

4.       เป็นศูนย์กลางของการขนส่ง คมนาคม

5.       เป็นศูนย์กลางของงานพิเศษ เช่น งานอาชีพที่ใช้ความชำนาญการเฉพาะด้าน การเงิน และศูนย์กลางอำนาจรัฐหรือกิจกรรมของรัฐ แหล่งอุตสาหกรรม ฯลฯ 

  2. กระบวนการทางสังคมในการเกิดเป็นเมือง (Social Process)

  พฤติกรรมของคนมีความแตกต่างกันตามพื้นฐานของสังคมนั้นๆ ก่อให้เกิดกระบวนการทางสังคม และส่งผลไปยังกระบวนการเกิดเป็นเมืองและสภาพของเมือง ขณะเดียวกันคนได้ถูกหล่อหลอมกล่อมเกลาทางสังคม (socialization) เข้าเป็นแบบแผนของชุมชนใหญ่รวมทั้งการปฏิสัมพันธ์กัน (the process of interaction)

นอกจากนี้ในประเด็นที่เกี่ยวข้องกับสังคมนั้นจำเป็นต้องพิจารณาถึงสถานภาพของครอบครัว (family status) การกีดกันทางสังคม (social discrimination) สถานภาพของกลุ่มชนชาติ (ethnic status) ฯลฯ ในการประกอบเข้าเป็นสังคมเมืองอีกด้วย 

  3. กระบวนการทางการเมืองในการเกิดเป็นเมือง (Political Process)

  กระบวนการทางการเมืองเป็นปฏิบัติการเพื่อก่อให้เกิดระบบการเมืองและการ รักษาความมั่นคงทางการเมืองไว้ ทั้งนี้ ย่อมมีความจำเป็นต้องบูรณาการลักษณะของปัจเจกชนและ กลุ่มต่าง ๆ เข้าไว้ในระบบการเมืองเดียวกัน นอกจากนี้ ยังจำเป็นต้องมีกฎเกณฑ์สำหรับการ แข่งขันกันระหว่างกลุ่มต่าง ๆ ในชุมชนเมืองที่มีระดับแตกต่างกันไป ตั้งแต่ระดับท้องถิ่น ระดับชาติ รวมทั้งการพิจารณาถึงลักษณะของภูมิรัฐศาสตร์เข้ามาอธิบายสภาพการณ์ต่าง  ๆ ของกระบวนการ ของทางการเมืองของชุมชนเมืองอีกด้วย

ในระดับประเทศนั้นหน่วยปกครอง (political unit) ที่เกิดขึ้นทั้งในด้านเศรษฐกิจ สังคม และการเมือง ผ่านกระบวนการเรียนรู้ที่เริ่มจากการรับทราบ (reception) การรู้หมาย (cognition) การจดจำ (memory) และการตัดสินใจ (decision making) ตัวอย่างเช่น การที่ผู้คนในชุมชนจะรับทราบเหตุการณ์ร้ายที่เกิดขึ้น การเรียนรู้เกี่ยวกับสภาพแวดล้อมที่เลวร้ายลงในชุมชนเมือง ฯลฯ อันนำผลไปสู่การผลักดันให้ผู้รับผิดชอบหาทางป้องกันแก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้นต่อไป 

      4. กระบวนการทางจิตวิทยาในการเกิดเป็นเมือง (psychological process)

  นอกจากนี้ กระบวนการเรียนรู้และกระบวนการทางจิตวิทยายังนำไปสู่การพิจารณาถึง “การอพยพเคลื่อนย้ายของคน” และเหตุการณ์อื่น ๆ ที่จะพิจารณาเฉพาะประเด็นด้านกระบวนการเศรษฐกิจล้วน ๆ ไม่ได้ เพราะการเล็งผลเลิศเฉพาะการเกิดประโยชน์สูงสุด (optimal condition) มิใช่การตัดสินใจที่ถูกต้องเสมอไป 


 
 CopyRight @ 2004 Environmental Science Kasetsart University. All rights Reserved. :•: Contact Webmaster :  TheGarg